Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
StartMapa serwisuKontakt
Podkarpacki System e-Administracji Publicznej
Sondy
FACEBOOK
Gmina Rakszawa w obiektywie
CZAD
Mapa powodziowa
Gdziecko_pl
Aktualności roll-up
Sonda
Jak często korzystasz z informacji zamieszczanych na stronach urzędu
Często
wynik 39,8%
Sporadycznie
wynik 29,86%
Rzadko
wynik 30,34%
Łączna ilość głosów: 1701
Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.

Dzieje Rakszawy

 

Zarys historii obszaru gminy i krajobrazu kulturowego

Gmina Rakszawa położona jest w województwie podkarpackim, w powiecie łańcuckim, przy drodze krajowej Łańcut – Leżajsk, w odległości 30 km na północny wschód od Rzeszowa,  10 km na północ od Łańcuta i 18 km na południowy – wschód od Leżajska. W latach 1975-1998 administracyjnie należała do województwa rzeszowskiego. Administracyjnie podzielona jest na miejscowości: Rakszawa, Węgliska i Wydrze.

Rakszawa

Źródła dotyczące obszaru Rakszawy sięgają okresu mezolitu, czyli przypadają na VIII – VII w. p.n.e. Z tamtego to okresu pochodzą odkryte na stanowiskach archeologicznych materiały krzemienne, wśród których przeważają zbiorniki do strzał oraz narzędzia do cięcia i skrawania. Pierwsza udokumentowana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1695 roku. Nie zachował się niestety dokument lokacyjny wsi jednakże posiadane informacje wskazują, że powstała ona  w XVI wieku.

Ze starszej epoki brązu pochodzi odkryty w Rakszawie w 1983 r. Ośrodek kultury trzcinieckiej. Badaniu poddano pozostałości obiektu mieszkalnego, który przypuszczalnie stanowił typ szałasu o pokryciu ścian i zadaszeniu wspierającym się na żerdziach. W późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza (XIII-III w. p.n.e.) na obszarach pd. - wsch. Polski wyraźnie dominowała grupa tarnobrzeska, która wniosła zwyczaj ciałopalenia i grzebania zmarłych na cmentarzach popielcowych. Powszechne stało się wtedy stosowanie brązu do produkcji narzędzi, broni i ozdób. Wielcy właściciele ziemscy, którzy wówczas kierowali osadnictwem, osadzali przybyszów w sąsiedztwie powstających dopiero folwarków.

Przy organizowaniu wsi na początku wyznaczano każdemu osadnikowi nadział ziemi. Niestety,   ci pierwsi mieszkańcy nie byli w stanie zagospodarować całości nabytej ziemi, bowiem przez wiele lat karczowali las, na rolę przeznaczali grunty położone bliżej zabudowań, resztę zaś wykorzystywali na pastwiska. Obszary leśne zamieniano na  łany uprawne, zakładano folwarki. Wszyscy chłopi budowali zagrody pośrodku swego nadziału ziemi, tuż przy drodze. Domy budowano  w równych odstępach w jednym kierunku przez całą długość gruntów osady. Łany kmiece przebiegały prostopadle do dróg, co w miarę rozwoju traktów komunikacyjnych dało układ charakterystyczny dla wsi leśno-łanowej typu łańcuchowego. Domy budowano w równych odstępach  w jednym kierunku przez całą długość gruntów osady. Istotną sprawą przy organizowaniu wsi było wytyczenie drogi. „Droga sokołowska”, ciągnąca się wzdłuż zabudowań chłopskich przez całą wieś, która  jest prawdopodobnie najstarszą drogą w Rakszawie. W Rakszawie najczęściej spotykanym typem zabudowy jest zagroda dwubudynkowa składająca się z położonego prostopadle do drogi domu i równolegle do niej ustawionej stodoły.

W 1713 roku w Rakszawie znajdowało się 120 chałup, a w 60 z nich żyli tkacze. Właściwie w każdym rakszawskim gospodarstwie uprawiano len, a nieliczni gospodarze uprawiali też konopie. Z tych roślin wytwarzano płótno. Tkactwo rozwijało się tu całkiem dobrze, podobnie sukiennictwo, związane z tradycjami wołoskimi. Jeden z przysiółków Rakszawy nazywa się Dymarka. Wskazuje to na kuźnicze tradycje wsi, bowiem dymarki były to piece służące do wytopu żelaza z rudy darniowej. Z owym wytopem z kolei wiązało się kowalstwo. Kuźnie budowano wtedy  z drewna nad stawami bądź strumykami. Wewnątrz znajdowały się murowane lub lepione paleniska, obok których ustawiano miechy.

Zabudowania pańskie

W Rakszawie istniały cztery folwarki. Jednakże na obecnym etapie stanu badań można jedynie odtworzyć i zrekonstruować dwa założenia: Gwozdowiczów w Potoku oraz Darowskich  w centrum wsi. Jak wynika z analizy mapy katastralnej Rakszawy z 1849 roku folwark Gwozdowiczów został rozplanowany przy lokalnej drodze wychodzącej prostopadle na północ od traktu leżajskiego. Pałacyk (murowany) wzniesiono po zachodniej stronie drogi. Przed elewacją frontową założono niewielki gazon, za którym znajdowało się sześć drewnianych budynków gospodarczych (zabudowanych w nieregularny czworobok). Na zachód od dworu znajdował się ogród oraz staw z wyspą pośrodku. Za stawem wybudowano murowane stajnie w formie podkowy otwartej w kierunku dworu[1].

Pałacyk został wybudowany na pocz. XIX wieku w stylu romantyczno-gotyckim. Posiadał sześć pokoi i kuchnię, od frontu znajdował się ganek, a przy elewacji południowej- oranżeria. W 1896 roku posiadłość odkupił ordynat na Łańcucie Roman Potocki. Nowy właściciel zmodernizował zabudowania i przekształcił je w ośrodek myśliwski. Na zachód od pałacyku wybudowano okazałą psiarnię służącą hodowli angielskich psów gończych, służących do polowań „par force”. Po obu stronach drogi zasadzono modrzewie. Przy szosie znajdowała się drewniana brama, natomiast po stronie przeciwległej, za pałacykiem wybudowano drugą bramę-murowaną (przy alei prowadzącej do lasu). Psiarnię zlikwidowano podczas II wojny światowej, natomiast pałacyk rozebrano w okresie powojennym[2].

Drugi z folwarków-rodziny Darowskich znajdował się w centrum wsi i był rozplanowany po zachodniej stronie głównej wiejskiej drogi. W centrum założenia wzniesiono dwór, oddzielony od drogi owalnym gazonem. Po stronie południowej gazonu był usytuowany niewielki, murowany domek, na zachód od dworu widniało duże założenie ogrodowe, poprzecinane nieregularnymi alejkami. Po środku założenia wybudowano altankę. Na północny-zachód od dworu znajdowały się drewniano-murowane zabudowania gospodarcze. Rozplanowano je po obu stronach Młynówki[3]. Ponadto w Rakszawie wzniesiono kilka gajówek: po dwie w przysiółku Wołochy i lesie Brzeźnik (należały do Ordynacji) oraz jedną na Kątach obok dzisiejszej cegielni[4].

Budynki publiczne

Najważniejszą inwestycją w Rakszawie była budowa fabryki sukna oraz szkoły sukienniczej. Tradycje produkcji sukna mają w Rakszawie bardzo starą i bogatą tradycję. Już w połowie XIX wieku tylko w przysiółku Wołochy odnotowano aż 100 sukienników trudniących się wyrobem czarnego i brązowego sukna. Czynnych tam było 7 foluszy: 5 chłopskich, 1 dworski i żydowski[5].

Rakszawskimi sukiennikami zainteresował się znany społecznik, poseł na Sejm Krajowy we Lwowie-Bolesław Żardecki, który założył manufakturę. W 1909 roku manufakturę wykupiło Łańcuckie Towarzystwo Akcyjne, które przystąpiło do budowy nowoczesnej fabryki, mieszczącej przędzalnię, tkalnię i wykończalnię. Obok fabryki w latach 1991-1893 powstała Krajowa Szkoła Sukiennicza. Pierwotnie zajęcia dydaktyczne prowadzono w budynku administracyjnym dworu (Darowskiego), a na internat i mieszkania nauczycieli zaadoptowano dwór[6]. Obok Szkoły Sukienniczej w Rakszawie istniały trzy oddzielne szkoły powszechne. Szkołę w Rakszawie Srodkowej wybudowano po 1924 roku, drugą szkołę tzw. „murowaną” uruchomiono w 1893 roku, trzecią szkołę założono w 1908 roku w prywatnym domu A. Stafy[7].

Z budynków publicznych należy także wspomnieć o karczmach i młynach. Najbardziej znana karczma, wybudowana po 1800 roku znajduje się na tzw. „Rąbanym Gościńcu”, ponadto przy trakcie leżajskim funkcjonowały przynajmniej dwa szynki[8]. Również młynarstwo posiadało bogate tradycje w Rakszawie. Nad potokiem Młynówka pod koniec XIX wieku funkcjonowało aż sześć młynów[9].

Wydrze

Pierwotnie Wydrze było przysiółkiem Brzózy Stadnickiej i nosiło nazwę „Wólki do Brzózy Stadnickiej. Ten stan rzeczy utrzymał się do końca XIX wieku, ponieważ w ten sposób opisano tą miejscowość w „Słowniku geograficznym”[10].

Początki Brzózy dotyczą lat z przed 1578 roku. Można przypuszczać, że lokowana ją już wcześniej, co potwierdzają daleko posunięte procesy podziałów społecznych, z jakimi spotykamy się w tym okresie. Wszystko w skazuje więc na to, że Brzózę założył nie Stanisław Stadnicki, jak to się powszechnie przyjmuje, a drugi człon nazwy wprowadzono dla rozróżnienia z Brzózą Królewską. Reasumując należy mniemać, że Brzózę lokowali Pileccy-właściciele dóbr łańcuckich[11]. Brzóza, zatem i Wydrze nieustannie wchodziły w skład dóbr łańcuckich. Pierwszymi właścicielami wsi byli Pileccy, następnie Stadniccy, a po nich Lubomirscy[12].

Zabudowania pańskie

Wydrze było zawsze silnie związane z gospodarką leśną Ordynacji. Ulokowano tutaj siedzibę leśniczego oraz wzniesiono kilka gajówek. Jak wynika z danych archiwalnych już w latach 1833-1834 wybudowano siedzibę leśnictwa tj. leśniczówkę oraz budynek gospodarczy[13].

Obecna leśniczówka wraz z budynkami gospodarczymi została wybudowana 1907 roku. Ponadto wybudowano tutaj trzy leśniczówki. W latach 1844-1849 założono folwark filialny (Brzózy Stadnickiej) i na cześć Julii (córki pierwszego ordynata Alfreda)  żony Franciszka Lichtensteina generała jazdy austriackiej, nazwano Julinem. Z analizy mapy katastralnej z 1853r. wynika, że zabudowania folwarczne były drewniane, rozplanowane po obu stronach drogi z Brzózy Stadnickiej do Wólki Niedźwieckiej. Na zabudowania Julina składały się następujące obiekty: owczarnia- wzniesiona w latach 1846-1848, stajnia, stodoła oraz trzy wozownie wybudowane  w latach 1844-1849. Gospodarstwo julińskie funkcjonowało do lat 70-tych XIX wieku i nastawione było na hodowle owiec i produkcje wełny. Około 1875 roku na folwarku wybuchł pożar, który doszczętnie strawił zabudowania. W tym samym czasie nastąpił regres w popycie na wełnę, co niewątpliwie zadecydowało, że Ordynacja nie zdecydowała się na odbudowę gospodarstwa (grunty folwarczne rozparcelowano). Dopiero po 1900 roku wzniesiono nowe zabudowania, z tym, że nie były to już obiekty przeznaczone do celów hodowlanych czy produkcyjnych, a budynki służące jako zaplecze pobliskiego pałacu myśliwskiego. W 1908 roku została wybudowana stróżówka, cztery lata później powstały obszerne stajnie z wozowniami i mieszkaniami dla służby[14].

Ostatnią „grupą” zabudowań pańskich jest zespół pałacu myśliwskiego w Julinie. Jest on usytuowany 300 m na północ od dawnego folwarku. Zespół powstał w kilku etapach i był kilkakrotnie rozbudowywany i modernizowany. W latach 1872-1880 z inicjatywy Romana Potockiego został wzniesiony pałac, w 1890 roku wybudowano pawilon kuchenny, pawilon przy bramie- tzw.     „dyrektorówkę” oraz lodownię. W latach 20-stych XX wieku powstała elektrownia i ujęcie wodociągowe. Zespół był kilkakrotnie rozbudowywany i modernizowany. W 1923 roku przeprowadzono pierwszy remont-po zniszczeniach wojennych, w roku następnym doprowadzono wodociąg i urządzono łazienki, w 1925 roku (po wybudowaniu elektrowni) założono oświetlenie elektryczne, a dwa lata później nastąpiła ostateczna rozbudowa pałacu. Również po 1945 roku budynki zespołu pałacowego były kilkakrotnie remontowane. Warto nadmienić, że przed wojną w pałacowej bibliotece znajdował się unikalny zbiór starodruków, książek, czasopism. Wokół zespołu założono rozległy park krajobrazowy, w którym znajdowała się strzelnica oraz ustawiono posąg lwa, upamiętniający polowanie Alfreda Potockiego w Sudanie (obecnie w Muzeum Zamek w Łańcucie). Drogę miedzy folwarkiem a zespołem pałacowym obsadzono modrzewiami[15].

Najważniejszymi inwestycjami w Wydrzu po II wojnie światowej była budowa szkoły podstawowej oraz kościoła parafialnego. Ponadto w obrębie zespołu pałacowego powstały pawilony hotelowe, kotłownia, basen i boiska sportowe[16].

Węgliska

Pierwotnie Węgliska były przysiółkiem Rakszawy. Na obecnym etapie badań trudno określić w jakim okresie wieś ta zyskała samodzielność względem Rakszawy. Być może stało się to w okresie kiedy interesujące nas miejscowości weszły w skład dóbr Tryńcza Lubomirskich z Przeworska. W tym okresie prawdopodobnie Węgliska zostały oddzielone od Rakszawy i sprzedane. Poświadcza o tym włączenie tej wsi do parafii w Medyni Głogowskiej. Pod koniec XVIII wieku wspomniana miejscowość należała do dwóch współwłaścicieli: Urszuli Grocholskiej i Wiktora Zbyszewskiego. Następnie właścicielem został niejaki Kokiert (1863-1868), który odsprzedał majątek hrabinie Grabieńskiej. Kolejnymi właścicielami byli aptekarze z Mielca-Gockertowie, a następnie rodzina Jahlów z Węglisk. W 1897 roku nowymi właścicielami zostały rodziny Żardeckich i Cetnarskich z Łańcuta. Były one ostatnimi właścicielami majątku, który rozparcelowano 1904 roku[17].

Zabudowania pańskie

W Węgliskach nie było folwarku. Jedynie przy granicy z Zalesiem w latach 20-stych XX wieku wybudowano gajówkę „Podlas”[18].

Budynki publiczne

Najważniejszym budynkiem publicznym była szkoła wybudowana około 1910 roku. Budynek ten doznał poważnych zniszczeń w latach I Wojny Światowej, ale udało się go odrestaurować i mógł służyć uczniom w okresie międzywojennym. W okresie Drugiej Wojny Światowej w prywatnych mieszkaniach nauczycieli i gospodarzy intensywnie prowadzono tajne nauczanie.

Po zakończeniu wojny budynek szkolny był zajęty przez stacjonujące tutaj wojska radzieckie. Dopiero w 1957 roku zaistniała możliwość przeprowadzenia kapitalnego remontu zniszczonego budynku i przywrócenia mu pierwotnego przeznaczenia. W niedługim czasie rozpoczęto także budowę nowego budynku szkolnego posiadającego cztery sale lekcyjne. Nową szkołę oddano do użytku 22 lipca 1961 roku.

Z biegiem lat szkoła przechodziła różne koleje losów. Początkowo była pełną szkołą podstawową, później stała się szkołą filialną Szkoły Podstawowej Nr 1 w Rakszawie, z nauczaniem tylko trzech pierwszych klas. Jeszcze później nauczanie rozszerzono do pięciu klas, by po dobudowaniu drugiej kondygnacji w okresie sierpień 1991 - wrzesień 1992, stać się z powrotem pełną szkołą podstawową.

W międzyczasie w trudnych początkach lat osiemdziesiątych, lokalna społeczność wspólnym wysiłkiem wybudowała kościół filialny parafii w Medyni Głogowskiej oraz remizę strażacką  (w okresie rozbudowy szkoły prowadzono tam lekcje).

Lata dziewięćdziesiąte były okresem dużych inwestycji w infrastrukturę lokalną. Nastąpiła kapitalna wymiana instalacji elektrycznej na kablową, wybudowano gazociąg i wodociąg. Przeprowadzono dwuetapową telefonizację wsi w oparciu o system radiowy[19].

W myśl ustawy Sejmu Krajowego w 1866 roku Rakszawa stała się samodzielną gminą.  W 1997 roku odbyło się uroczyste wręczenie sztandaru Gminie Rakszawa. Przyjęto herb gminy: na błękitnym tle widnieje stylizowany rak, w dolnej części szuwary, kądziel i czółno. Całość nawiązuje do pieczęci, która posługiwano się w zaborze austriackim, a następnie w II Rzeczypospolitej.

 


[1]WAP w Rzeszowie, Mapa katastralna Rakszawy 1855, sygn. 538

[2] K.J. z Modelskich Galińska, Nasze wspomnienia z Potoku, Rakszawskie Aktualności 53 (1998)

[3] I. Rychlikowa, Szkice o gospodarce panów na Łańcucie, Łańcut 1972-Mapa przeglądowa dóbr Ordynacji Potockich

[4] I. Rychlikowa, op.cit., Mapa przeglądowa dóbr Ordynacji Potockich

[5] J. Burszta, F. Kotula, Leżajska pannificyna klasztorna w XVIII wieku i sukiennictwo okoliczne /w/ Studia z dziejów przemysłu, t.1, Wrocław 1961, s.199.

[6] Ocalić od zapomnienia, pr. zbiorowa, Żołynia 1995

[7] Ocalić od zapomnienia, pr. zbiorowa, Żołynia 1995, s.319,375,394

[8] V. Błotko, Skrócone Studium historyczno-architektoniczne karczmy „Na Rąbanym Gościńcu” w Rakszawie, Rzeszów   2000

[9] Słownik Geograficzny, t. 9, s.519;

[10]I. Rychlikowa, op.cit.,s.221,334;  Słownik Geograficzny, t. 14, s.78;

[11] Dzieje Żołyni, red. W. Bonusiak, Żołynia 1998;

[12] Violetta i Adam Błotko, Studium Uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Rakszawa. Uwarunkowania kulturowe, Rakszawa 2001, str. 16;

[13]  M. Kozaczka, Gospodarka leśna w posiadłościach Ordynata Łańcuckiego (1918-1939)-Kwartalnik Historyczny 3(1994), s. 41-54; AGAD, Kartografia, t. 463/2;

[14] AGAD Kartografia, t.463/2: Mapa katastralna Brzózy Królewskiej 1854, sygn. 134; Muzeum Zamek w Łańcucie, V. Błotko, Zespół folwarczny w Julinie. Rys historyczny, Rzeszów 1997;

[15] Muzeum Zamek w Łańcucie, V. Błotko Skrócone Studium historyczno-architektoniczne Zespołu Pałacu Myśliwskiego w Julinie, Rzeszów 1997;

[16] Violetta i Adam Błotko, Studium Uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Rakszawa. Uwarunkowania kulturowe, Rakszawa 2001, str. 20;

[17] Violetta i Adam Błotko, op. cit., str. 21;

[18] Violetta i Adam Błotko op. cit, str. 22;

[19] Węgliska, Plan Odnowy miejscowości na lata 2008-201, str. 3,4.

UG Rakszawa
Do góry
Biuletyn Informacji Publicznej
Galeria
Kalendarz_Imprez
Fundusze Europejskie
Gminny portal mapowy
BSP
Biuletyn
GEOPORTAL
ENERGOKOM
cedig
LGD
Zarządzanie kryzysowe
Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
środa, 24 maja 2017
144 dzień roku
pn wt śr czw pt so nd
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31        
imieniny
Joanny, Zdenka, Zuzanny
Rozkład jazdy
Pogoda
Gminny Ośrodek Kultury i Czytelnictwa w Rakszawie
Licznik odwiedziń: 0418427
Urząd Gminy w Rakszawie, Rakszawa 506, 37-111 Rakszawa, pow. Łańcucki, woj. podkarpackietel.: (017) 22 61 281, fax: (017) 22 61 677, email: sekretariat@rakszawa.plNIP: 815-13-87-952, Regon: 001002840NR Rachunku BS ŻOŁYNIA 63 9175 0000 2001 0001 6476 0001
Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8
projekt i hosting: INTERmedi@
zarządzane przez: CMS - SPI